Манап Адрешев: Ерейментау жерінен көптеген әйгілі, қадірлі тұлғалар шыққан
Осыдан тура 10 жыл бұрын, яғни 2016 жылы Ақмола облыстық «Акмолинская правда» газетінің тілшісі Марат Нұрсейітов ұзақ жыл білім беру мекемелерінде және кеңестік партия органдарында жауапты қызметтер атқарған, аудандық мәдениет бөлімін басқарған, Ерейментау ауданының Құрметті азаматы, тарихшы ғалым Манап Адрешевпен сұхбаттасқан болатын. Сол сәтте әңгіме осы бір ғажайып өлкенің тарихы төңірегінде өрбігендіктен, біз архивтегі сол сұхбатты оқырман назарына қазақшаға аударып ұсынуды жөн көрдік, деп хабарлайды ereimeninfo.kz «ЕРЕЙМЕН» газетіне сілтеме жасап.
– Манап Бектасұлы, жер атауының шығу тегі жөнінде өз нұсқаңыз қандай?
– Расында да қазақ тілінде «ереймен» деген сөз жоқ. Оның шығу тегін түсіндіретін аңыздардың ішінде маған XV ғасырдағы халық жырауы Асан Қайғының атымен байланыстысы жақын. Ол таулардың ирелеңдеп жатқан көрінісіне таңданысын білдіріп: «Қалай ерейген тау!» деген екен. Осылайша жердің бастапқы атауы қалыптасқан. Ал кейін халық санағы кезінде құжаттарға түсіру барысында шенеуніктер сөзді қате жазып жіберген.
– Өлкеңіз несімен және кімдерімен әйгілі?
– Аумағы жағынан облыстағы ең ірі ауданымыз 100 шақырымға созылып жатқан Ерейментау тауларымен, арқарлар мекендейтін табиғатымен, балығы мол мөлдір өзен-көлдерімен, тұмса бұлақтарымен танымал.
Қазақ халқының, түркі халықтарының этногенезіне және әлемдік өркениет қазынасына үлес қосқан тайпалар мәдениетінің дамуы жөніндегі құнды дереккөздер – табылған 24 археологиялық ескерткіш: тұрақтар, қоныстар, қорымдар мен обалар.
Ерейментау жерінен көптеген әйгілі, қадірлі тұлғалар шыққан. Біз, әсіресе, даңқты жерлесіміз – жоңғар шапқыншыларына да, қытай боғдыханның әскеріне де қарсы шайқастағы жеңіспен аты аңызға айналған қолбасшы Қанжығалы Бөгенбай батырды ерекше мақтан тұтамыз. 1991 жылы Бөгенбай батырдың 300 жылдығына орай, Ерейментауда тарихи-өлкетану музейі ашылды. Ал 1999 жылғы 20 мамырда музейге Бөгенбай батырдың есімі берілді.
– Облыстық мемлекеттік архив құжаттарында 1916 жылғы Ерейментау көтерілісіне белсене қатысқандар туралы деректер бар екені айтылады…
– Осы тақырып аясында ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай биылғы жылдың (2016, — ред.) тамыз айында Ерейментау қаласында «Азаттық жолындағы ерлік дастаны» атты ғылыми-практикалық конференция өтті. Оған аудан жұртшылығы мен Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ғалымдары қатысты. Тарих ғылымдарының кандидаты Ерлан Сайлаубаев пен филология ғылымдарының кандидаты Қайырбек Кемеңгеровтің пікірінше, 1916 жылғы Ерейментау оқиғалары әлі де терең ғылыми негіздеуді қажет етеді. Осыған байланысты бұл тақырып магистранттар мен докторанттардың ғылыми-зерттеу жоспарларына енгізілді. Ізденіс жұмыстары Мәскеу мен Петербор архивтерінде жүргізіліп жатыр.
Қоғам қайраткері, саясаттанушы Берік Әбдіғали салтанатты жағдайда Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың 100 жылдығына арналған мерейтойлық медальді аудан әкімі Ермек Нұғмановқа, құрметті азаматтарға, жазушыларға, өлкетанушыларға, сондай-ақ ғасыр бұрынғы тарихи оқиғаларға қатысқан батырлардың ұрпақтарына табыстады. Көтеріліс басшысы Сәтбек қажы болғаны, ал оның жақын серіктері ретінде Смат Әлімбаев, Жанайдар Ыбраев, Молдажан Жадайұлы, Жанмолда және басқалар аталады. Өкінішке қарай, олардың бәрінің есімдері әлі толық анықталған жоқ. Тарихи шындықты қалпына келтіріп, олардың атын халыққа таныту – ұрпақ алдындағы парызымыз.
– Қанжығалы Бөгенбайдың серігі Жантай батырдың жерленген орнын тапқаныңыз рас па?
– Тарихи деректерге сүйенсек, Жантай батыр (Қанжығалы руынан) сан мыңдаған жоңғар әскеріне бар болғаны 500 сарбазбен қарсы шыққан. Бұл тең емес, бірақ ерлікке толы шайқас туралы көптеген жыр мен аңыз сақталған. Бүгінде Ерейментау қаласындағы көшелердің бірі Жантай батырдың атымен аталады, ал оның бюсті орталық алаңда, Бөгенбай батырға арналған ескерткіш маңына орнатылған.
Өткен жазда аудан әкімдігі Қарағанды облысының Шет ауданына Жантай батырдың жерленген жерін анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды. Біз республикалық «Жас Алаш» газетінің тілшісі Сайлау Байбосыновпен және аудандық мәдениет бөлімінің басшысы Сайлау Жылқыбаевпен бірге бардық. Үмбетей жыраудың «Жантай батыр» дастанында Баян, Сары және Жантай батырлардың сүйегі Қарабұлақ ауылының маңындағы Сары-Баян төбесінде жерленгені айтылады. Алайда бұл дерек әлі де дәлелдеуді қажет етеді.
– Ерейментаулықтардың Ақан серінің атақты тұлпары Құлагерге құрмет көрсету ниеті де зор…
– Халық даналығында «Тұлпарға қастық жасағанның тұқымы құриды» деген сөз бар. Бұл Батыраш ұрпақтарының басынан өткен жағдаймен дәл келеді.
1989 жылы қоғам қайраткері Молдахмет Досаевтың және Еркіншілік кеңшарының директоры Андрей Риммердің бастамасымен Павловка мен Еңбек ауылдарының маңында Құлагерге ескерткіш орнатылған еді. Алайда 1996 жылы оны «металлистер» ұрлап әкетті. Қылмыстық іс қозғалғанмен, нәтиже болмады. Ал 2010 жылы биіктігі 5 метрлік қола ескерткіш Астана-Көкшетау тасжолының бойында, елордадан шығар тұста бой көтерді.
1876 жылғы қасіретті жылы Құлагер 120 шақырымдық бәйгеде 300-ден аса аттың арасынан бірінші болып келсе, Ақан сері жеңімпаз ретінде марқұм байдың мұрагерінен өлім жазасына кесілген көтерілісшілерді босатуды талап ете алар еді. Демек халық ақыны осы Ерейментау жерінде туған ата-бабаларымыздың өмірін қорғауды көздеген. Өлкенің ардақты адамдары, тарихы мен табиғи байлығы туралы мен демеушілердің қолдауымен қазақ және орыс тілдерінде «Ерейментау» энциклопедиясын жарыққа шығардым. Өйткені мен өз Отанымды мақтан тұтамын!
